Melanom je zloćudni tumor kože koji nastaje iz melanocita – ćelija odgovornih za stvaranje melanina, pigmenta koji daje boju koži, kosi i očima. Iako čini manji udio svih karcinoma kože, melanom je najagresivniji oblik zbog svoje sposobnosti brzog širenja u limfne čvorove i udaljene organe. Najčešće se razvija na koži izloženoj suncu, ali se može pojaviti i na drugim dijelovima tijela, uključujući sluznice, nokte i oko. Glavni faktori rizika uključuju pretjerano izlaganje UV zračenju, teške opekotine od sunca posebno u djetinjstvu, svijetli fototip kože, veliki broj madeža, prisustvo atipičnih nevusa, pozitivnu porodičnu anamnezu i korištenje solarija.
Prema podacima evropskih registara za rak i međunarodnih epidemioloških analiza, melanom predstavlja jedan od najbrže rastućih malignih tumora u Evropi. Svake godine u Evropi se registruje više od 150.000 novih slučajeva melanoma, dok više od 25.000 osoba izgubi život od ove bolesti. Incidencija melanoma kontinuirano raste tokom posljednjih decenija, posebno u zemljama sjeverne i zapadne Evrope. Najviše stope incidencije melanoma bilježe se u skandinavskim i zapadnoevropskim državama poput Norveške, Švedske, Danske, Švicarske i Nizozemske, što se povezuje sa svijetlim fototipom kože stanovništva, većom izloženošću UV zračenju tokom rekreativnih aktivnosti, ali i boljim sistemima registracije i ranog otkrivanja bolesti. S druge strane, zemlje istočne i jugoistočne Evrope imaju niže prijavljene stope incidencije, ali često i veći udio melanoma dijagnosticiranih u uznapredovalim stadijima, što ukazuje na problem kasnog otkrivanja i nedovoljne prijave slučajeva. Upravo zbog toga evropske smjernice danas poseban fokus stavljaju na prevenciju i rano prepoznavanje sumnjivih promjena na koži. Preventivne mjere uključuju izbjegavanje pretjeranog izlaganja suncu, posebno u periodu između 10 i 16 sati, korištenje zaštitnih krema sa visokim SPF faktorom, nošenje zaštitne odjeće i naočala, kao i izbjegavanje solarija. Posebno se naglašava zaštita djece i adolescenata, jer teške opekotine od sunca u ranom životnom dobu značajno povećavaju rizik za razvoj melanoma kasnije u životu.
Jedna od najvažnijih mjera ranog otkrivanja melanoma jeste redovni samopregled kože. Dermatolozi preporučuju da se samopregled obavlja jednom mjesečno, pred ogledalom, uz pregled cijele kože uključujući leđa, vlasište, tabane i područja koja se teže vide. Posebnu pažnju potrebno je obratiti na promjene madeža prema poznatom ABCDE pravilu:
- A (Asymmetry) – asimetrija madeža,
- B (Border) – nepravilni ili nazubljeni rubovi,
- C (Color) – promjena ili neujednačena boja,
- D (Diameter) – promjer veći od 6 mm,
- E (Evolution) – promjene u veličini, obliku, boji ili simptomi poput svrbeža i krvarenja.
Pored ABCDE pravila, stručnjaci naglašavaju i tzv. „ugly duckling sign“ odnosno princip „ružnog pačeta“, gdje pažnju treba obratiti na madež koji izgleda drugačije od svih ostalih promjena na koži osobe. Pravovremeno prepoznavanje i dermatološki pregled takvih lezija omogućavaju dijagnozu melanoma u ranoj fazi, kada su šanse za potpuno izlječenje izrazito visoke.
Euromelanoma inicijativa
Euromelanoma predstavlja najveću evropsku preventivnu inicijativu usmjerenu na rano otkrivanje melanoma i drugih karcinoma kože. Pokrenuta je 1999. godine od strane dermatologa u Belgiji, a danas okuplja više od 35 evropskih zemalja uz podršku evropskih dermatoloških udruženja i javnozdravstvenih institucija. Cilj kampanje je podizanje svijesti stanovništva o opasnostima UV zračenja, važnosti zaštite kože od sunca, redovnog samopregleda i pravovremenog dermatološkog pregleda sumnjivih promjena na koži. Euromelanoma dan se tradicionalno obilježava tokom mjeseca maja (najčešće 11.05 ili 14.05.), koji je ujedno i mjesec podizanja svijesti o melanomu i karcinomima kože, kroz preventivne kampanje, edukativne aktivnosti i besplatne dermatološke preglede širom Evrope.
Evropski dan melanoma obilježava se kroz besplatne dermatološke preglede, edukativne aktivnosti, medijske kampanje i javnozdravstvene akcije usmjerene prema građanima svih dobnih skupina. Poseban fokus stavlja se na rano prepoznavanje melanoma, jer se pravovremenom dijagnozom značajno povećavaju šanse za potpuno izlječenje bolesti. Kampanja također promovira zdrave navike ponašanja na suncu, posebno kod djece i mladih, s ciljem smanjenja budućeg rizika od razvoja karcinoma kože.
Kroz višegodišnje djelovanje, Euromelanoma je postala jedan od najprepoznatljivijih evropskih primjera uspješne saradnje dermatologa, javnozdravstvenih institucija, medija i nevladinog sektora u oblasti prevencije malignih bolesti kože.
Bosna i Hercegovina se aktivno uključila u Euromelanoma mrežu još 2011. godine, kroz koordinaciju Udruženja dermatovenerologa Bosne i Hercegovine, uz saradnju zdravstvenih ustanova, univerziteta i zavoda za javno zdravstvo. Tokom proteklih godina kampanja je prerasla u jednu od najvećih simultanih preventivnih aktivnosti u zemlji, sa učešćem četiri glavna klinička centra i više od 30 zdravstvenih ustanova u oko 30 gradova. Aktivnosti su uključivale besplatne dermatološke preglede, edukativna predavanja, saradnju sa školama, medijske kampanje, promotivne materijale i angažman javnih ličnosti s ciljem povećanja svijesti građana o značaju ranog otkrivanja melanoma. Prvi organizirani pregledi u Sarajevu pokazali su značajan javnozdravstveni značaj kampanje. Tokom 2011. godine u Kliničkom centru Univerziteta u Sarajevu pregledano je 790 pacijenata, pri čemu je otkriveno 27 melanoma, 73 bazocelularna karcinoma, 10 planocelularnih karcinoma te veliki broj aktiničnih keratoza. Već naredne godine pregledano je više od 1.200 građana, uz nastavak otkrivanja malignih i premalignih lezija kože u ranim stadijima. Kampanja je potom proširena na cijelu teritoriju Bosne i Hercegovine, čime je značajno povećana dostupnost preventivnih pregleda stanovništvu.
Život je u pitanju
U Kantonu Sarajevo dodatni iskorak u oblasti prevencije malignih bolesti napravljen je kroz program Život je u pitanju, koji je pokrenulo Ministarstvo zdravstva Kantona Sarajevo. Ovaj program omogućio je potpuno besplatne preventivne preglede za najčešće maligne bolesti, a 2023. godine u program su uključeni i preventivni pregledi kože na melanom. Zbog velikog interesa građana prvobitno planiranih 1.000 pregleda kože ubrzo je prošireno dodatnim terminima, čime je omogućeno više hiljada dermatoloških pregleda. U sklopu programa Život je u pitanju, u 2025. godini također su vršeni preventivni pregledi za melanom, za koje je iskazan veliki interes stanovnika Kantona Sarajevo, te je svih 900 pregleda veoma brzo rezervisano.
Ovakve kampanje imaju izuzetnu važnost za javno zdravstvo jer omogućavaju rano otkrivanje melanoma i drugih karcinoma kože, povećavaju znanje stanovništva o faktorima rizika i značajno doprinose razvoju preventivne medicine. Istovremeno, kroz kontinuiranu edukaciju i saradnju zdravstvenih institucija, dermatologa, medija i nevladinog sektora, Bosna i Hercegovina postaje dio savremenih evropskih tokova u oblasti prevencije i ranog otkrivanja malignih bolesti kože.
