S dolaskom proljeća mnogi od nas započinju temeljito čišćenje svojih domova, ali i provode sve više vremena na otvorenom: u prirodi, na izletima ili u vikendicama. Tavani, podrumi, garaže i ostave konačno dolaze na red, dok se paralelno vraćamo i aktivnostima izvan zatvorenog prostora.
Međutim, upravo u tim, dugo zatvorenim prostorima, ali i tokom boravka u prirodi i obavljanja sezonskih aktivnosti, mogu biti prisutni različiti, često neprepoznati faktori rizika koji mogu imati negativan uticaj na zdravlje.
Stoga se preporučuje da se proljetne aktivnosti, uključujući čišćenje zatvorenih prostora i boravak u prirodi, provode uz primjenu mjera opreza, s obzirom na mogućnost izloženosti potencijalno štetnim faktorima iz okoline.
Koji su potencijalni faktori rizika u zatvorenom prostoru?
Prostori poput tavana, podruma, garaža, ostava, ali i vikendica koje se koriste sezonski, često su slabo ventilirani, izloženi vlazi i rijetko održavani. U takvim uslovima dolazi do dugotrajnog nakupljanja prašine, mikroorganizama i različitih zagađujućih materija iz okoline.
Pri tome se ne radi samo o vidljivoj nečistoći, već o kompleksnoj mješavini čestica koje se, pri čišćenju, resuspenduju u zraku i mogu dospjeti u organizam udisanjem, ali i kontaktom sa kožom ili sluzokožom.
Prašina i grinje mogu pogoršati alergijske i respiratorne tegobe, dok se u uslovima povećane vlage razvijaju plijesni i druge mikrobiološke kontaminacije. Njihovo prisustvo u zatvorenom prostoru povezano je s iritacijom disajnih puteva, pogoršanjem astme i drugih respiratornih bolesti, posebno kod osjetljivih populacionih grupa. Ovi faktori predstavljaju osnovni nivo rizika u zatvorenim prostorima, koji se dodatno može usložiti u prisustvu glodara i njihovih izlučevina.
Kada nakon dužeg vremena otvorimo zatvoren prostor i započnemo čišćenje, dolazi do naglog podizanja čestica koje su se taložile mjesecima ili godinama. Upravo zato se naglašava važnost provjetravanja prije samog boravka i rada u takvim prostorima, jer se na taj način smanjuje koncentracija potencijalno štetnih čestica u zraku.
Poseban rizik predstavlja činjenica da u ovakvim, rijetko korištenim i zatvorenim prostorima često borave glodari, pri čemu se njihove izlučevine mogu zadržavati u prašini i na površinama. Tokom čišćenja, takav materijal može dospjeti u zrak u obliku aerosoliziranih čestica koje se mogu unijeti u organizam udisanjem, ali i putem kontakta sa kožom i sluzokožom.
U ovakvim prostorijama, zbog ograničene ventilacije i dugotrajnog nakupljanja izlučevina, može doći do povećane koncentracije potencijalno infektivnog materijala u prašini i na površinama, čime se dodatno povećava rizik tokom čišćenja i boravka u takvom okruženju.
U pojedinim slučajevima, izloženost može dovesti i do infekcija koje prenose glodari, među kojima je najpoznatija tzv. „mišja groznica“ (hemoragijska groznica s bubrežnim sindromom).
Radi se o prirodnožarišnoj bolesti, što znači da uzročnik prirodno cirkulira u određenim ekosistemima, najčešće među populacijom šumskih i poljskih glodara. Važno je naglasiti da se virus ne povezuje s kućnim miševima, niti se bolest prenosi s čovjeka na čovjeka.
Infekcija se najčešće prenosi udisanjem aerosoliziranih čestica kontaminiranih izlučevinama glodara, a rjeđe i putem kontaminiranih ruku, hrane ili vode.
Klinička slika može varirati od blažih simptoma do ozbiljnijih oblika koji zahtijevaju bolničko liječenje, zbog čega je prevencija od posebnog značaja.
Rizici tokom boravka u prirodi i proljetnih aktivnosti na otvorenom
Proljetno vrijeme donosi i više boravka u prirodi – izlete, rad u vrtu, boravak na njivama i u voćnjacima. Iako boravak na svježem zraku ima brojne benefite po zdravlje, važno je znati da se slični rizici mogu javiti i u ovim uslovima.
Tokom boravka u prirodi može doći do kontakta sa zemljištem, prašinom i površinama koje mogu biti kontaminirane izlučevinama glodara.
Najčešće su izložene osobe koje borave u prirodi ili obavljaju aktivnosti poput rada u bašti, na njivama i u voćnjacima, gdje dolazi do intenzivnijeg kontakta sa zemljištem i materijalom iz okoline.
Kako čišćenje i boravak u prirodi učiniti sigurnijim?
Način na koji pristupamo proljetnim aktivnostima ima direktan uticaj na izloženost štetnim česticama i infektivnom materijalu. Upravo zato, ključnu ulogu imaju preventivne mjere koje omogućavaju da se rizici svedu na najmanju moguću mjeru, kako u zatvorenim prostorima, tako i tokom boravka u prirodi.
U nastavku su navedene osnovne preporuke koje se odnose na ove dvije vrste okruženja:
Preventivne mjere u zatvorenim prostorima (tavani, podrumi, vikendice i pomoćni objekti)
- Prije ulaska i boravka u prostorima koji duže vrijeme nisu korišteni, preporučuje se temeljito provjetravanje;
- Tokom čišćenja izbjegavati suho metenje i radnje koje podižu prašinu, te primjenjivati vlažno čišćenje;
- Koristiti zaštitne rukavice i, po potrebi, zaštitne maske;
- Izbjegavati direktan kontakt sa materijalom koji može biti kontaminiran izlučevinama glodara;
- Gnijezda, izmet i uginule glodare ne dirati bez odgovarajuće zaštite;
- Nakon čišćenja obavezno oprati ruke i, po mogućnosti, presvući odjeću;
- Spriječiti ulaz glodara u objekte zatvaranjem pukotina i otvora u zidovima i podovima;
- Hranu, piće, posuđe i pribor čuvati zaštićenima od kontaminacije;
- Ne ostavljati smeće i ostatke hrane u zatvorenim prostorima;
- Ukloniti materijale i odlagališta koja mogu poslužiti kao sklonište glodarima u blizini objekta;
- Redovno održavati higijenu prostora i, po potrebi, provoditi mjere suzbijanja glodara;
- U slučaju čišćenja zapuštenih prostora preporučuje se dodatni oprez, a po potrebi i angažman ovlaštenih izvođača DDD mjera.
Preventivne mjere tokom boravka u prirodi
- Izbjegavati ležanje i sjedenje direktno na zemljištu, posebno na mjestima gdje su uočeni glodari ili njihovi tragovi;
- Hranu i piće držati zaštićenim, u zatvorenim posudama ili ambalaži, a lične stvari i alat skloniti od direktnog kontakta sa zemljištem;
- Prije konzumacije hrane, pića ili cigareta temeljito oprati ruke ili koristiti dezinfekciono sredstvo;
- Izbjegavati dodirivanje očiju, nosa i usta neopranim rukama;
- Ne piti vodu iz neprotočnih ili slaboprotočnih prirodnih izvora;
- Sirove plodove voća i povrća oprati zdravstveno ispravnom vodom prije konzumacije;
- Ne dirati gnijezda i uginule glodare bez zaštite;
- Ne ostavljati ostatke hrane i otpad u prirodi;
- Nakon povratka iz prirode obavezno provesti ličnu higijenu, naročito temeljito oprati ruke.
Ključ je u prevenciji
Proljetne aktivnosti donose osjećaj svježine i novog početka, ali samo ako se provode na siguran način. Nevidljivi rizici poput prašine, mikrobioloških kontaminacija i materijala iz okoline mogu imati negativan uticaj na zdravlje. Dobra vijest je da se, uz odgovarajuće preventivne mjere i informisan pristup, ti rizici mogu značajno smanjiti.
Upravo zato se u javnozdravstvenoj praksi naglasak stavlja na prepoznavanje rizičnih situacija i njihovo izbjegavanje, umjesto reagovanja kada se problem već pojavi. Očuvanje zdravlja u ovim okolnostima u velikoj mjeri zavisi od pravovremenog prepoznavanja rizika i dosljedne primjene preventivnih mjera.
